Skip to navigation – Site map
Revusov kanon

Ustavna prava i proporcionalnost

Constitutional Rights and Proportionality
Robert Alexy
Translated by Bojan Spaić
p. 35–50
This article is a translation of:
Constitutional Rights and Proportionality

Abstracts

There are two basic views concerning the relationship between constitutional rights and proportionality analysis. The first maintains that there exists a necessary connection between constitutional rights and proportionality, the second argues that the question of whether constitutional rights and proportionality are connected depends on what the framers of the constitution have actually decided, that is, on positive law. The first thesis may be termed ‘necessity thesis’, the second ‘contingency thesis’. According to the necessity thesis, the legitimacy of proportionality analysis is a question of the nature of constitutional rights, according to the contingency thesis, it is a question of interpretation. The article defends the necessity thesis. | A previous version of this article has been published in Chinese Yearbook of Constitutional Law, Vol. 2010, 221–235.

Top of page

Full text

1 Nužne i kontingentne veze

  • 1 Lako je zamisliti treću tezu koja tvrdi da je veza između ustavnih prava i proporcionalnosti nemog (...)

1Odnos između ustavnih prava i proporcionalnosti jeste jedna od osnovnih tema savremene ustavnopravne debate. Sukobljena su dva stanovišta: teza o tome da postoji neka vrsta nužne veze između ustavnih prava i analize proporcionalnosti i teza da ne postoji nužna veza između bilo koje vrste ustavnih prava i proporcionalnosti. Prema drugom gledištu, pitanje o tome da li su ustavna prava i proporcionalnost povezani zavisi od pozitivnog prava, to jeste od onoga šta su ustavotvorci zapravo odlučili. Iz tog razloga, veza između ustavnih prava i proporcionalnosti može biti samo moguća ili kontingentna.1 Prva teza se može nazvati “teza o nužnosti”, druga se može nazvati “teza o kontingentnosti”. Zastupaću verziju teze o nužnosti.

2 Teorija principa i proporcionalnost: prva teza o nužnosti

2.1 Pravila i principi

  • 2 Vidjeti Alexy (2002a: 47–49).
  • 3 Alexy (2002a: 47).

2Teza o nužnosti je u najrazvijenijem obliku sadržana u teoriji principa. Osnov teorije principa jeste teorijska razlika između pravila i principa.2 Pravila su norme koje zahtjevaju nešto određeno. To su određene zapovijedi. Oblik njihove primjene je supsumcija. Ako je pravilo važeće i ako su ispunjeni uslovi za njegovu primjenu, onda se definitivno zahtjeva tačno ono što pravilo traži da bude učinjeno. Učini li se to, postupilo se u skladu s pravilom; ne učinili li se to, postupilo se protivno pravilu. Nasuprot tome, principi su zahtjevi optimizacije. Kao takvi, oni zahtjevaju da se nešto ostvari “u najvećoj mogućoj mjeri s obzirom na pravne i faktičke mogućnosti”.3 Ostavimo li pravila po strani, pravne mogućnosti su suštinski određene suprotstavljenim principima. Iz tog razloga, principi, sami po sebi, uvijek predstavljaju samo prima facie zahtjeve. Određenje odgovarajućeg stepena zadovoljavanja jednog principa u odnosu prema zahtjevima drugih principa je moguće balansiranjem. Stoga je balansiranje poseban oblik primjene principa.

2.2 Princip proporcionalnosti

a) Optimizacija u odnosu na faktičke i pravne mogućnosti

  • 4 Vidjeti, na primjer: Beatty (2004); Stone Sweet & Mathews (2008).

3Definicija principa kao zahtjeva optimizacije vodi direktno nužnoj vezi između principa i proporcionalnosti. Princip proporcionalnosti (Verhältnismäßigkeitsgrundsatz), koji je u poslednjim decenijama dobio još više međunarodnog priznanja u teoriji i praksi kontrole ustavnosti,4 sastoji se od tri podprincipa: principa pogodnosti, principa nužnosti i principa proporcionalnosti u užem smislu. Sva tri podprincipa izražavaju ideju optimizacije. Principi qua optimizacija zahtjevaju optimizaciju koja se odnosi kako na faktički moguće tako i na pravno moguće. Principi pogodnosti i nužnosti se odnose na optimizaciju u pogledu faktičkih mogućnosti. Princip proporcionalnosti u užem smislu se odnosi na optimizaciju u pogledu pravnih mogućnosti.

b) Pogodnost

4Prvi podprincip, princip pogodnosti, isključuje prihvatanje sredstava koja spriječavaju ostvarivanje bar jednog principa, bez unaprijeđenja bilo kog drugog principa ili cilja zbog kojeg je princip prihvaćen. Ako sredstvo M, prihvaćeno u cilju ostvarivanja principa P1, nije pogodno u ovu svrhu, ali spriječava ostvarivanje P2, onda nema troškova po P1 ili po P2 ako se M isključi. Stoga se P1 i P2, ako se M napusti, mogu ostvariti zajedno u većoj mjeri u odnosu na ono što je faktički moguće. P1 i P2, uzeti zajedno, kao elementi jednog sistema, zabranjuju korišćenje M. To pokazuje da je princip pogodnosti ništa drugo do izraz Pareto efikasnosti. Jedna pozicija može biti unaprijeđena bez pogoršavanja druge pozicije.

  • 5 Odluke Federalnog ustavnog suda (Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts; u daljem tekstu: BV (...)
  • 6 BVerfGE 55, 159 (167).
  • 7 BVerfGE 55, 159 (166).

5Primjer kršenja principa pogodnosti može se pronaći u odluci Njemačkog federalnog ustavnog suda u pogledu zakona koji je zahtjevao ne samo da one osobe koje se prijave za opštu lovnu dozvolu moraju da prođu ispit korišćenja oružja, već i da osobe koje se prijavljuju za dobijanje posebne dozvole za sokolarstvo moraju položiti isti ispit. Sud je tvrdio da ispit korišćenja vatrenog oružja za sokolare nije pogodan za promociju “ispravnog obavljanja ovih aktivnosti u skladu s namjerom zakonodavca”.5 U tom slučaju, dakle, “nema supstantivno jasnog razloga”6 za kršenje opšte slobode djelovanja sokolara, koju garantuje član 2 (1) Osnovnog zakona. Iz tog razloga, regulativa je proglašena za neproporcionalnu7 i, sljedstveno, za neustavnu.

c) Nužnost

  • 8 Princip nužnosti pretpostavlja indiferentnost prema svim drugim principima ili ciljevima u vezi s (...)

6Slučajevi u kojima se zakoni proglašavaju neustavnima iz razloga nepogodnosti su rijetki. Uobičajeno je mjera koja je predviđena od strane zakonodavca pogodna za ostvarenje njegovih ciljeva u određenoj mjeri. Sa stanovišta pogodnosti to jeste dovoljno. Iz tog razloga je praktični značaj podprincipa pogodnosti prilično malen. Stvar stoji potpuno drugačije u pogledu drugog podprincipa principa proporcionalnosti - principa nužnosti. Princip o kojem je riječ zahtjeva da između dva sredstva za unaprjeđenje P1, koja su, uopšte uzevši, jednako pogodna, moramo odabrati ono koje manje ometa P2. Ako postoji sredstvo koje je jednako pogodno, a manje ometa, jedna pozicija može biti poboljšana bez troška za drugu poziciju.8 Pod tim uslovom, P1 i P2, uzeti zajedno, zahtjevaju da se primjeni sredstvo koje manje ometa. Iznova je, dakle, riječ o slučaju Pareto efikasnosti.

  • 9 BVerfGE 53, 135 (146).

7Primjer je odluka Federalnog ustavnog suda, koja se odnosi na slatkiše, a posebno na slatkiše u obliku uskršnjeg zeke i deda mraza, koji se sastoje od nadošlog oriza. U cilju zaštite potrošača od kupovine slatkiša od nadošlog oriza umjesto istih takvih od čokolade, uvedena je zabrana slatkiša od nadošlog oriza. Sud je zauzeo stav da se zaštita potrošača može postići “jednako efikasnim ali manje oštrim načinom - propisivanjem obaveze obilježavanja”.9 Iz tog razloga, presuđeno je da je zabrana prekršaj principa nužnosti, te je stoga i neproporcionalna.

d) Proporcionalnost u užem smislu

  • 10 Alexy (2002a: 102).

8Baš kao i princip pogodnosti, princip nužnosti se tiče prilagođavanja u odnosu na faktičke mogućnosti. Prilagođavanje u odnosu na faktičke mogućnosti sastoji se u izbjegavanju troškova koji se mogu izbjeći. Kada se principi sukobe, troškovi su pak neizbježni. Tada je neophodno balansiranje. Balansiranje je predmet trećeg podprincipa proporcionalnosti - principa proporcionalnosti u užem smislu. Taj podprincip izražava šta znači prilagođavanje u pogledu pravnih mogućnosti. Identičan je s pravilom koje se može nazvati "zakon balansiranja”,10 a koje glasi ovako:

Što je veći stepen nezadovoljavanja jednog principa ili škodjenja jednom principu, značaj zadovoljavanja drugog principa mora biti veći.

9Zakon balansiranja isključuje, inter alia, intenzivno remećenje principa P1 koje se može opravdati isključivo malim značajem koji se pripisuje zadovoljavanju kolidirajućeg principa P2. Takvo rješenje ne bi bila optimizacija P1 zajedno s P2.

  • 11 Alexy (2003: 433–448); Alexy (2007a: 9–27).

10Zakon balansiranja se, formulisan na različite načine, može pronaći skoro svuda u ustavno-sudskom presuđivanju, izražava centralnu karakteristiku uravnoteživanja i od velikog je praktičnog značaja. Želi li se postići precizna i potpuna analiza strukture balansiranja, Zakon balansiranja mora biti detaljnije obrazložen. Rezultat obrazloženja jeste Formula težine.11 Formula težine određuje težinu principa Pi u konkretnom slučaju, to jeste određuje konkretnu težinu Pi u odnosu prema kolidirajućem principu Pj (Wi, j) kao količnik proizvoda intenziteta interferencije sa Pi (Ii) i apstraktne težine Pi (Wi) i stepena pouzdanosti empirijskih pretpostavki u pogledu toga šta mjera koja je u pitanju znači za neostvarivanje Pi (Ri), s jedne strane, i proizvod odgovarajućih vrijednosti u pogledu Pj koje se odnose na ostvarivanje Pj, s druge strane. Formula izgleda ovako:

  • 12 Alexy (2002a: 97–99).
  • 13 O tom pitanju vidi Alexy (2007a: 20–23).
  • 14 Alexy (2002a: 53–54).
  • 15 Alexy (2002a: 408, 410–414).
  • 16 O tom pitanju pogledati: Böckenförde (1991: 188–190).

11Razgovor o količnicima i proizvodima je razuman samo u prisustvu brojeva. To je problem stepenovanja. U A Theory of Constitutional Rights razmatrao sam samo kontinuiranu skalu koja prelazi preko neograničenog broja tačaka između 0 i 1 i došao sam do zaključka da je s takvom skalom nemoguće raditi u okviru pravnog rasuđivanja.12 Još uvijek vjerujem da je taj nalaz tačan. Stvari su ipak različite čim se u obzir uzmu ne samo kontinuirane ili infinitezimalne, već i diskretne skale. Diskretne skale se određuju činjenicom da između njihovih tačaka ne postoje druge tačke. Balansiranje može da počne čim postoji skala s dvije vrijednosti, od kojih se jedna može, recimo, okarakterisati kao laka, dok se druga može okarakterisati kao ozbiljna. U ustavnom pravu se često koristi trijadička skala, koja djeluje s vrijednostima slabo (s), umjereno (u) i ozbiljno (o). Postoje različiti načini da se te vrijednosti predstave brojevima.13 Odaberemo li geometrijski niz kakav je 20, 21 i22,postaje moguće da se predstavi činjenica da moć principa raste više nego proporcionalno u odnosu na porast intenziteta interferencije. To je osnov za odgovor na prigovor da teorija principa dovodi do nedopustivog slabljenja ustavnih prava. Ukoliko je konkretna težina (Wi, j) Pi veća od 1, Pi prethodi Pj; ako je manja od 1, Pj prethodi Pi. To povezije Formulu težine, a s njom i Zakon balansiranja, sa Zakonom sukobljenih principa.14 Ako je pak konkretna težina (Wi, j) 1, riječ je o pat poziciji. U tom slučaju dozvoljeno je kako to da se primjeni mjera u pitanja, tako i da se ona izostavi. To znači da država, a naročito zakonodavac, ima diskreciju.15 To je od posebnog značaja za odgovor na prigovor da teorija principa vodi hiperkonstitucionalizaciji.16

  • 17 U Alexy (1989: 221–230), predstavio sam Formulu supsumcije kao jedinu osnovnu formu argumenta. U A (...)

12Protiv Formule težine se može istaći prigovor da se pravno rasuđivanje ne može svesti na račun. Prigovor bi počivao na nerazumjevanju uloge Formule težine. Brojevi, koji moraju biti zamjenjeni varijablama, predstavljaju sudove, na primjer, sud: “Narušavanje slobode izražavanja je ozbiljno”. Taj sud mora biti opravdan, a može se opravdati isključivo argumentima. Na taj način je Formula težine sama po sebi povezana s pravnim diskursom i izražava osnovni argument iz pravnog diskursa.17

  • 18 BVerfGE 86, 1 (11).
  • 19 BVerfGE 86, 1 (10).
  • 20 BVerfGE 86, 1 (11).
  • 21 BVerfGE 86, 1 (12).

13Valjalo bi se opet osvrnuti na jedan slučaj, kako bi se ilustrovalo apstraktno objašnjenje principa proporcionalnosti u užem smislu. Odluka Federalnog ustavnog suda, koja se tiče klasičnog konflikta između slobode izražavanja i ličnih prava, jeste takav slučaj. Rasprostranjeni satirični magazin Titanik je opisao paraplegičnog rezervnog oficira koji je uspješno obavljao dužnosti nakon povratka u aktivnu službu kao “rođenog ubicu” u jednom izdanju, a u kasnijem izdanju kao “bogalja”. Viši regionalni apelacioni sud u Dizeldorfu je presudio na štetu Titanika po tužbi oficira i naredio je magazinu da plati odštetu u iznosu od 12000DM. Titanik je podnio ustavnu žalbu. Federalni ustavni sud je preduzeo “balansiranje specifično za slučaj”18 između slobode izražavanja onih koji su povezani s magazinom (P1: član 5 (1) (1), Osnovni zakon) i oficirovo opšte pravo ličnosti (P2: član 2 (1) u vezi s članom 1 (1), Osnovni zakon). U tom cilju je utvrđen intenzitet interferencije između tih prava, koja su stavljena u međusobni odnos. Presuda o odšteti je shvaćena kao “trajno”19 ili ozbiljno (o) škođenje (I1) slobodi izražavanja. Zaključak je opravdan, prije svega, argumentom da bi dodjeljivanje odštete moglo da utiče na buduću volju onih koji stvaraju magazin da nastave sa svojim poslom na način na koji su to činili do sada. Opis “rođenog ubice” je stavljen u kontekst satire koju Titanik objavljuje. U časopisu je i ranije rođeno prezime određenog broja osoba predstavljeno na “prepoznatljivo humorističan” način, od “igre riječi do blesavosti”.20 Kontekst je učinio nemogućim da se opis posmatra kao “protivpravna, ozibiljna, nezakonita šteta za pravo ličnosti”.21 Interferencija s pravom ličnosti je tretirana kao interferencija umjerenog (u), a možda ili slabog ili manjeg (s) intenziteta (I2). Te procjene intenziteta su sačinjavale prvi dio odluke. Da bi se opravdala dosuđena nadoknada, koja predstavlja ozbiljnu (o) interferenciju ustavne slobode izražavanja (P1), intenzitet interferencije prava na ličnost (P2), koja bi trebalo da je kompenzovana odštetom, morao bi da bude jednako ozbiljan (o). Prema procjeni Suda to nije bio slučaj. Intenzitet interferencije je u najboljem slučaju bio umjeren (u), a možda čak slab (s). To je značilo da je interferencija sa slobodom izržavanja, prema Zakonu balansiranja, a s njim i prema Formuli težine, neproporcionalna, a stoga i neustavna.

  • 22 BVerfGE 86, 1 (13).
  • 23 BVerfGE 86, 1 (13).
  • 24 BVerfGE 86, 1 (13).

14Stvari su bile sasvim drugačije u dijelu u kojem je oficir nazvan “bogaljem”. Na osnovu ocjene Suda u ovom slučaju je riječ o “ozbiljnoj šteti za njegovo pravo ličnosti”.22 Procjena je opravdana činjenicom da se opisivanje teško onesposobljene osobe u javnosti kao “bogalja” u naše vrijeme uzima kao “ponižavajuće” i da izražava “pomanjkanje uvažavanja”.23 Stoga je ozbiljnoj (o) interferenciji (I1) slobode izražavanja (P1) suprotstavljen veliki (o) značaj (I2) koji je dat zaštiti ličnosti (P2). To je tipičan slučaj pat pozicije. Sljedstveno, Sud je došao do zaključka da ne može primjetiti “nedostatak balansiranja na štetu slobode izražavanja”24 u odluci Višeg regionalnog apelacionog suda u Dizeldorfu. Ustavna žalba Titanika je, stoga, opravdana u onoj mjeri u kojoj se tiče odštete za opis “rođeni ubica”. U pogledu opisa “bogalj” žalba je neopravdana.

2.3 Dvije nužne veze

  • 25 Alexy (2002a: 66).

15Razmatranja su se do ove tačke ticala odnosa između teorije principa i proporcionalnosti. Ispostavlja se da je ta veza izuzetno jaka. Na osnovu teorije principa, principi su zahtjevi optimizacije. Princip proporcionalnosti s tri podprincipa logički proizlazi iz prirode principa kao zahtjeva optimizacije, a priroda principa kao zahtjeva optimizacije logički proizlazi iz principa proporcionalnosti.25 Ta ekvivalencija je nužna.

  • 26 Borowski (2007: 68–70).

16Upravo na tom mjestu u igru ulazi ključno razlikovanje. Riječ je o razlikovanju između nužne veze između teorije principa i proporcionalnosti s jedne strane, i nužne veze između teorije principa, uključujući i proporcionalnost (koja je ekvivalent teorije principa), i ustavnih prava s druge strane. Teza da postoji nužna veza između teorije principa i proporcionalnosti se može nazvati “prva teza o nužnosti”. Teza da postoji nužna veza između ustavnih prava i teorije principa, tj. analize proporcionalnosti, biće nazvana “druga teza o nužnosti”. Martin Borovski je tu razliku napravio između teorije principa kao takve, tj. teorije principa kao opšte normo-teorijske teze, i primjene teorije principa na ustavna prava, tj. teorije principa kao interpretacije ustavnih prava.26 Prva teza o nužnosti je normo-teorijska teza, druga teza o nužnosti je interpretativna teza.

2.4 Dva prigovora prvoj tezi o nužnosti

  • 27 Möller (2007: 459).
  • 28 Möller (2007: 459).
  • 29 Möller (2007: 460).

17Prva teza o nužnosti je bila mnogo manje predmet osporavanja nego druga teza, što ne znači da uopšte nije kritikovana. Na ovom mjestu će biti razmotrena dva prigovora. Prvi je uputio Kai Muler (Kai Möller). Muler tvrdi da je teza ‘pogrešna’ u onoj mjeri u kojoj priroda principa podrazumjeva princip proporcionalnosti.27 Njegov osnovni argument jeste da se uslov “najveće moguće mjere” u definiciji principa iz knjige A Theory of Constitutional Rights (Alexy 2002a: 47), ako ga ispravno protumačimo, ne može shvatiti kao balansiranje već kao korektnost. Riječ je dakle o “korektnoj mjeri”.28 Korektna mjera, sa svoje strane, zavisi od “moralnih argumenata”.29 Prigovor upoređuje balansiranje sa dva koncepta, s konceptom korektnosti i s konceptom moralnosti. Moj odgovor jeste da ova dva koncepta zahtjevaju balansiranje tamo gdje postoji interferencija s ustavnim pravima. Korektnost jedne interferencije s nekim ustavnim pravom zavisi od toga da li je interferencija opravdana. U slučajevima nepogodnosti i odsustva nužnosti, nema razloga koji zahtjeva interferenciju, te je ona neopravdana. To pokazuje da je određenje korektnog dosega prethodno uslovljeno podprincipima pogodnosti i nužnosti. Na taj način je prilagođavanje koje se odnosi na faktičke mogućnosti povezano s korektnošću. Ključno pitanje u pogledu proporcionalnosi u užem smislu jeste da li određivanje ispravnog dosega prava zavisi od intenziteta interferencije (Ii) s pravom (Pi) i intenziteta interferencije (Ij) s kolidirajućim pravom ili ciljem (Pj) preko neinterferencije s prvim pravom, uz ostale faktore Formule težine. Smatram da zavisi. Ozbiljna (o) interferencija, opravdana samo niskim (s) značajem koji se interferenciji pripisuje radi zadovoljenja kolidirajućeg principa, ne može biti ispravna, ako su sve ostale okolnosti jednake. Ukratko, korektnost zavisi od balansiranja.

  • 30 Cakirakis (Tsakyrakis) prigovara analizi proporcionalnosti to da je “potpuno strana bilo kakvom mo (...)
  • 31 Muler dalje tvrdi da mogu postojati slučajevi u kojima je balansiranje isključeno: Möller (2007: 4 (...)

18Drugi dio Mulerove kritike tiče se nužnosti moralne argumentacije. Određenje intenziteta interferencije s pravom ličnosti paraplegičnog oficira, do koje dolazi njegovim nazivanjem “bogaljem” je, kao što je pomenuto, zasnovano na procjeni tog opisa kao ponižavajućeg i kao izraza nedostatka poštovanja. Ti argumenti su moralni. Bez njih Formula težine ne bi bila primjenjiva na slučaj Titanik. To je sasvim dovoljno da bi se pokazalo da su moralni argumenti neophodni za primjenu Formule težine.30 Formula težine nije alternativa moralnim argumentima, već predstavlja strukturu pravne i moralne argumentacije.31

  • 32 Poscher (2007: 74).
  • 33 Poscher (2007: 74).

19Drugi prigovor protiv prve teze nužnosti, to jeste teze o nužnoj vezi između optimizacije i proporcionalnosti, dao je Ralf Pošer (Ralf Poscher). Pošer tvrdi da “princip proporcionalnosti ne mora biti shvaćen kao zahtjev optimizacije”.32 On tvrdi da postoje alternative optimizaciji kakve su “zabrana velike neproporcionalnosti” i “garancija minimalne pozicije”.33 Zabrana neproporcionalnosti je istovjetna zahtjevu proporcionalnosti, a zahtjev proporcionalnosti je isti kao i zahtjev optimizacije. Pošerova zabrana velike neproporcionalnosti, stoga, nije ništa do veza između trećeg podprincipa principa proporcionalnosti, shvaćenog kao zahtjev optimizacije, s diskrecijom u slučajevima u kojima neproporcionalnost nije velika. Na ovom mjestu se ne može razmatrati pitanje o tome da li omogućavanje diskrecije može biti opravdano formalnim principima. Jedina značajna stvar jeste da je veza o kojoj je riječ takva da bi konstrukcija ostala u potpunosti u oblasti teorije principa. Drugačiji je slučaj u pogledu garancije minimalne pozicije. Garancija minimuma, ako nije određena balansiranjem, ne bi odista bila ista kao optimizacija. Bila bi, ipak, ne samo različita od optimizacije već bi bila različita od proporcionalnosti. Ne bi bila drugačija interpretacija proporcionalnosti, već bi bila alternativa koja nije uskladiva s proporcionalnošću. Ako preporučujemo zamjenu garancije minimuma principom proporcionalnosti u užem smislu, zapravo preporučujemo ukidanje principa. Pitanje o tome da li se taj prijedlog može opravdati, postaje pitanje o tome da li se sljedeći iskaz može braniti: “Kršenje ustavnog prava je ozbiljno, dok su razlozi za kršenje, sa stanovišta ustava, od malog značaja, ali je kršenje svejedno ustavno, jer minimalna pozicija ostaje netaknuta.” Smatram da se taj iskaz ne može braniti.

20Do ove tačke su se naša razmatranja ticala prve teze o nužnosti, to jest opštih normo-teorijskih pitanja. Nužna veza između teorije principa i proporcionalnosti na normo-teorijskom nivou, ipak, ne implicira nužnu vezu između proporcionalnosti ili teorije principa i ustavnih prava na nivou interpretacije ustavnih prava qua pozitivnog prava. Neophodno je dakle posebno opravdati drugu tezu o nužnosti.

3 Ustavna prava i proporcionalnost: druga teza o nužnosti

3.1 Kontingencija i pozitivnost

  • 34 Jestaedt (2012: ms. 28).
  • 35 Jestaedt (2012: ms. 10).
  • 36 Jestaedt (2012: ms. 10).
  • 37 Jestaedt (2012: ms. 10).
  • 38 Lerche (1997: 207).
  • 39 Klement (2008: 761).
  • 40 Jestaedt (2012: ms. 13).
  • 41 Jestaedt (2012: ms. 13).

21Pitanje o tome da li postoji nužna veza između ustavnih prava i proporcionalnosti ili teorije principa, to jeste, pitanje o tome da li je druga teza o nužnosti istinita je veoma sporno. Osnovni prigovor jeste da se druga teza o nužnosti ne može posmatrati, kako to Matijas Ješted (Matthias Jestaedt) kaže, kao “univerzalna teorija osnovnih prava”.34 Druga teza o nužnosti je ništa više nego “posebna teorija predmeta /…/ koja analizira postupak sukobljenih principa kao dio strukture osnovnih prava”.35 Kao takva ona nema “potencijalno univerzalnu eksplanatornu vrijednost”36 i nije “jedina centralna, fundamentalno sveobuhvatna i određujuća teorija analize i primjene osnovnih prava”.37 Iz toga razloga, kako Peter Lerhe (Peter Lerche) tvrdi, samo neka “ostrva zahtjeva optimizacije” postoje u oblasti ustavnih prava.38 Stoga, ustavna prava, da iskoristimo riječi Jana Henrika Klementa (Jan Henrik Klement) nijesu principi “iz razloga njihove suštine”.39 Ona nijesu “principi zahvaljujući njihovoj prirodi /…/, već samo onda i u onoj mjeri u kojoj im je ta priroda data od strane pozitivno-pravne odluke ustavotvorca”.40 Pitanje o tome kako su ustavna prava i proporcionalnost povezani mora, dakle, proći “test pozitivnosti”.41

  • 42 Primjer pozitivizacije proporcionalnosti jeste član 52 (1) (2) Povelje o osnovnim pravima Evropske (...)

22Poslednja stavka je ključna za razumjevanje teze o kontingentnosti, koja predstavlja suprotnost tezi o nužnosti. Tezom o kontingentnosti se tvrdi da pitanje o tome da li su ustavna prava povezana s proporcionalnošću zavisi isključivo od odluka koje imaju svoj izraz u pozitivnom pravu, u slučaju ustava, zavisi od odluka ustavotvoraca.42 Teza o kontingentnosti bi mogla stoga biti nazvana “teza o pozitivnosti”. Moj argument protiv teze o kontingentnosti ili teze o pozitivnosti ima dva dijela. Prvi se tiče prirode ustavnih prava, dok se drugi tiče tvrdnje da je korektnost nužno povezana s ustavnim pravima, kao i s pravom uopšte.

3.2 Dualna priroda ustavnih prava

  • 43 O tom pitanju vidjeti: Alexy (2006: 17).
  • 44 Alexy (2006: 18).
  • 45 O tom pitanju vidjeti: Alexy (1996); Alexy (2006: 19–22).

23Ustavna prava su zaista dio pozitivnog prava, što će reći, pozitivno pravo na nivou ustava, ali to nije dovoljno da objasni njihovu prirodu. Pozitivnost je samo jedna strana ustavnih prava, naime, njihova realna ili faktička strana. Preko i iznad toga ona posjeduju idealnu dimenziju. Razlog za to jeste da su ustavna prava prava koja su zabilježena u ustavu s namjerom da pretvore ljudska prava u pozitivno pravo, to jeste, s namjerom pozitivizacije ljudskih prava.43 Namjeru o kojoj je riječ često stvarno ili subjektivno imaju ustavotvorci. Dodatno i iznad toga, to je tvrdnja koju nužno izriču oni koji ustanovljavaju katalog ustavnih prava. U tom smislu je riječ o objektivnoj namjeri. Ljudska su prava prvo -moralna, drugo - univerzalna, treće - osnovna, četvrto - apstratna prava koja, peto - imaju prioritet u odnosu na sve ostale norme.44 Na ovom mjestu su samo dvije od ovih pet određujućih karakteristika interesantne: moralnost i apstraktni karakter ljudskih prava. Prava postoje ako su važeća. Važenje ljudskih prava qua moralnih prava zavisi od mogućnosti njihova opravdanja i samo od toga. Pokušao sam da pokažem da je ljudska prava moguće opravdati na osnovu teorije diskursa. Lajtmotiv tog opravdanja jeste da praksa tvrđenja, pitanja i argumentovanja pretpostavlja slobodu i jednakost.45 Ništa od toga se ne može obrazložiti u ovom članku. Za trenutne potrebe, jedina tačka interesovanja u toj vezi jeste da ljudska prava qua moralna prava pripadaju idealnoj dimenziji prava.

24Druga određujuća karakteristika, koja je značajna, jeste apstraktni karakter ljudskih prava. Ona se simpliciter odnosi na objekte kakvi su sloboda i jednakost, život i svojina, sloboda govora i zaštita ličnosti. Ljudska prava, kao apstraktna prava, nužno dolaze u koliziju s drugim ljudskim pravima i s kolektivnim dobrima, kakva su zaštita životne sredine i javna bezbjednost. Ljudska prava je, dakle, neophodno balansirati.

25Može se prigovoriti da to nije argument za postojanje nužne vezu između balansiranja i proporcionalnosti i ustavnih prava. Nakon njihovog preobražaja u pozitivno pravo, ljudska prava su pozitivna prava i ništa osim toga. To je ipak pogrešno shvatanje dualne prirode ustavnih prava. Idealni karakter ljudskih prava ne nestaje jednom kada se ona preobraze u pozitivno prava. Ljudska prava, naprotiv, ostaju povezana s ustavnim pravima kao razlozi za ili protiv sadržaja koji je ustanovljen pozitivizacijom ili kao razlozi koji su neophodni zbog otvorene teksture ustavnih prava. Stoga je idealna dimenzija ljudskih prava prisutna i nakon njihove pozitivizacije.

  • 46 Alexy (2010a: 173–174; 179).
  • 47 Alexy (2002a: 83).
  • 48 Alexy (2002a: 83–84).
  • 49 BVerfGE 7, 377 (401).
  • 50 BVerfGE 7, 377 (404-405).

26Kao odgovor na to može se istaći prigovor da trajno prisustvo idealne dimenzije uništava pozitivni karakter ustavnih prava. To, ipak, nije slučaj. Teza o dualnoj prirodi zahtjeva da shvatimo ozbiljno kako idealnu tako i realnu dimenziju prava. Zahtjeva, preko i iznad toga, da se prima facie da prioritet pozitivnoj ili autoritativnoj dimenziji.46 Kada ustavotvorci odluče pitanje balansiranja ustanovljavanjem pravila, tumač ustava je dužan da ga primjeni.47 Primjer pravila ustavnog prava u njemačkom ustavu koje je strogo obavezujuće jeste član 102 Osnovnog zakona koji glasi: “Smrtna kazna je zabranjena”. Drugi primjeri odluke ustavotvoraca s karakterom pravila su ograničenja slobode okupljanja na pravo “mirnog okupljanja bez oružja” u članu 8 (1) Osnovnog zakona, i detalji složene regulacije prihvatanja tehničkih sredstava za akustičko praćenje lokacije u kojoj osumnjičeni po pretpostavci boravi, koji su sadržani u članu 13 (3)-(6) Osnovnog zakona. Prioritet odredaba koje su ustanovili ustavotvorci ipak nije u potpunosti neupitan u svim slučajevima.48 Primjer za to je član 12 (1) (1) Osnovnog zakona, po kojem je pravo da se odabere profesija neograničeno. Uzmemo li to kao strogo obavezujuće pravilo, koje nije podložno balansiranju, osobe koje nikada nijesu položile pravosudni ispit mogu postati sudije. Federalni ustavni sud je proglasio to shvatanje “pravno neodrživim”49 i ispravno je primjenio analizu proporcionalnosti.50

  • 51 O tom pitanju vidjeti “model pravila i principa” u: Alexy (2002a: 80–86).
  • 52 Argument o dualnoj prirodi se može shvatiti kao rekonstrukcija teze Njemačnog federalnog ustavnog (...)

27Ti primjeri ilustruju smisao u kojem možemo govoriti o nužnoj vezi između ustavnih prava i proporcionalnosti. Principi su povezani sa svim normama o ustavnim pravima bez obzira na to da li, kao takve, imaju karakter pravila ili principa. Ako su ustavotvorci odlučili o koliziji principa ustanovljavanjem pravila, onda formalni princip autoriteta ustava zahtjeva da se po pravilu postupi. Ako je pravilo pak nejasno, dvosmisleno ili evaluativno otvoreno, supstantivni principi na kojima se pravilo zasniva odmah iznova ulaze u igru. To je slučaj i kada je pravilo nekompatibilno s ustavnim principima, bar u onim slučajevima koji su regulisani pravilom veće težine od formalnog principa autoriteta ustava zajedno sa supstantivnim principima koji podržavaju pravilo. Postojanje tih situacija vodi nužnoj vezi između ustavnih prava i proporcionalnosti, čiji je karakter potencijalan. Suprotnost nužnoj potencijalnoj vezi jeste aktuelna veza između ustavnih prava i principa. Aktuelna veza postoji u svim onim slučajevima u kojima norme o ustavnim pravima, onako kako su ustanovljene ustavom, moraju biti protumačene neposredno kao principi. Kombinacije aktuelnih i potencijalnih veza,51 koje proizlaze iz dualne prirode ustavnih prava, služe opravdanju druge teze o nužnosti.52

3.3 Ustavna prava i pretenzija na korektnost

  • 53 Alexy (2002b: 35–39); Alexy (2010a: 168–172).
  • 54 Vidjeti, na primjer: Habermas (1996: 259); Schlink (2001: 460).
  • 55 Skoriji odgovor se može pronaći u: Alexy (2010c: 26–32).
  • 56 Jestaedt (2012: ms. 18); vidjeti takođe Poscher (2007: 76); Somek (2006: 135–136).
  • 57 Opravdanje o kojem je riječ može biti veoma razrađeno; vidjeti, na primjer odluku BVerfGE 115, 320 (...)
  • 58 Alexy (2010c: 32).
  • 59 Barak (2006: 173).
  • 60 Često se ističe prigovor da su elementi koji su predstavljeni varijablama Formule težine nesamjerl (...)

28Postojanje dovoljnog razloga za tezu ne isključuje postojanje daljih dovoljnih razloga za tu istu tezu. Drugi razlog za drugu tezu o nužnosti je zasnovan na pretenziji na korektnost, koja je nužno povezana s ustavnim pravima kao i s pravom uopšte. Pretenzija na korektnost je izložena i branjena na drugom mjestu.53 Jedno pitanje je ključno u ovom radu. Pretenzija na korektnost, nužno povezana s kontrolom ustavnosti, zahtjeva da odluka ustavnog suda bude što je moguće racionalnija. Mnogi autori su tvrdili da je balansiranje iracionalno.54 Prigovor bismo mogli nazvati “prigovorom iracionalnosti”. Na taj prigovor nije moguće odgovoriti ovdje.55 Neke napomene usmjerene na prigovor ipak mogu biti od pomoći. Ključni argument za iracionalnost prigovora jeste da formula težine ne govori “kako se konkretna težina, koju uključujemo u formulu, može identifikovati, izmjeriti i uporediti”.56 Istina je da nam Formula težine ne govori kakva je interferencija s ustavnim pravom (Ii, Ij) kada se koristi skala slabo (s), umjereno (u) i ozbiljno (o). Takođe nam ne govori ni koje su apstraktne težine (Wi, Wj) principa u koliziji. Konačno, ne govori nam ništa o pouzdanosti (Ri, Rj) relevantnih empirijskih pretpostavki. Ništa od toga, ipak, nema veze s iracionalnošću. Upravo je suprotno. Vrijednosti koje moraju biti zamjenjene varijablama Formule težine predstavljaju, kao što je već pomenuto, iskaze; na primjer, iskaz da je prekršaj prava ličnosti ozbiljan. Iskazi o kojima je riječ mogu biti opravdani i, naravno, moraju biti opravdani.57 To se može uraditi isključivo argumentacijom. Formula težine, stoga, jeste argumentativna forma racionalnog pravnog diskursa.58 Kao takva, neophodna je da bi se uveo “red u pravnu misao”,59 te čini jasnim koje su tačke odlučujuće i na koji su način one međusobno povezane.60 Struktura duskursa ustavnih prava koja pretenduje na veću racionalnost nije moguća. To je dovoljno da bi se pokazalo da je analiza proporcionalnosti neophodno potrebna, ne samo po prirodi ustavnih prava, već i po pretenziji na korektnost, koja je nužno prisutna prilikom kontrole ustavnosti.

Top of page

Bibliography

John ALDER, 2006: The Sublime and the Beautiful: Incommensurability and Human Rights. Public Law (2006). 697–721.
Robert
ALEXY, 1989: A Theory of Legal Argumentation (1978). Trans. Ruth Adler & Neil MacCormick. Oxford: Clarendon Press.
——, 1996: Discourse Theory and Human Rights. Ratio Juris 9 (1996). 209–235.
——, 2002a: A Theory of Constitutional Rights (1985). Trans. Julian Rivers. Oxford: Oxford University Press.
——, 2002b: The Argument From Injustice. A Reply to Legal Positivism (1992). Trans. Bonnie Litschewski Paulson & Stanley L. Paulson. Oxford: Clarendon Press.
——, 2003: On Balancing and Subsumption. Ratio Juris 16 (2003). 433–449.
——, 2006: Discourse Theory and Fundamental Rights. Arguing Fundamental Rights. Eds. Agustín José Menéndez & Erik Oddvar Eriksen. Dordrecht: Springer. 15–29.
——, 2007a: The Weight Formula. Studies in the Philosphie of Law. Frontiers of the Economic Analysis of Law. Eds. Jerzy Stelmach, Bartosz Brożek, Wojciech Załuski. Krakow: Jagiellonian University Press. 9–27.
——, 2007b: Thirteen Replies. Law, Rights and Discourse. Ed. George Pavlakos. Oxford: Hart Publishing. 333–366.
——, 2010a: The Dual Nature of Law. Ratio Juris 23 (2010). 167–182.
——, 2010b: Two or Three? On the Nature of Legal Principles. Ed. Martin Borowski. Stuttgart: Franz Steiner and Nomos. 9–18.
——, 2010c: The Construction of Constitutional Rights. Law & Ethics of Human Rights 4 (2010). 20–32.

Aharon BARAK, 2006: The Judge in a Democracy. Princeton: Princeton University Press.
David M. BEATTY, 2004: The Ultimate Rule of Law. Oxford: Oxford University Press.
Ernst-Wolfgang BÖCKENFÖRDE, 1991: Grundrechte als Grundsatznormen. Zur gegenwärtigen Lage der Grundrechtsdogmatik. Staat, Verfassung, Demokratie. Frankfurt: Suhrkamp. 159–199.
Martin BOROWSKI, 2007: Grundrechte als Prinzipien. 2nd ed. Baden-Baden: Nomos.

Jürgen HABERMAS, 1996: Between Facts and Norms (1992). Trans. William Regh. Cambridge: Polity Press.

Matthias JESTAEDT, 2012: The Doctrine of Balancing – Its Strengths and Weaknesses. Institutionalized Reason. Ed. Matthias Klatt. Oxford: Oxford University Press.

Jan Henrik KLEMENT, 2008: Vom Nutzen einer Theorie, die alles erklärt. Juristenzeitung 63 (2008). 756–763.

Peter LERCHE, 1997: Die Verfassung als Quelle von Optimierungsgeboten? Verfassungsstaatlichkeit. Festschrift für Klaus Stern. Ed. Joachim Burmeister. Munich: Beck. 197–209.

Kai MÖLLER, 2007: Balancing and the Structure of Constitutional Rights. International Journal of Constitutional Law 5 (2007). 453–468.

Ralf POSCHER, 2007: Einsichten, Irrtümer und Selbstmissverständnis der Prinzipientheorie. Die Prinzipientheorie der Grundrechte. Ed. Jan-R. Sieckmann. Baden-Baden: Nomos. 59–79.

Bernhard SCHLINK, 2001: Der Grundsatz der Verhältnismäßigkeit. Festschrift 50 Jahre Bundesverfassungsgericht. Ed. Peter Badura & Horst Dreier. Tübingen: Mohr Siebeck. 445–465.
Alexander SOMEK, 2006: Rechtliches Wissen. Frankfurt: Suhrkamp.
Alec STONE SWEET & Jud MATHEWS, 2008: Proportionality Balancing and Global Constitutionalism. Columbia Journal of Transnational Law 47 (2008).

Stavros TSAKYRAKIS, 2009: Proportionality: An Assault on Human Rights? International Journal of Constitutional Law 7 (2009). 468–493.

*

German Court Decisions. Federal Constitutional Court (www.bverfg.de):
—— BVerfGE 7, 377 from 11 June 1958
—— BVerfGE 19, 342 from 15 December 1965

—— BVerfGE 53, 135 from 16 January 1980

—— BVerfGE 55, 159 from 5 November 1980

—— BVerfGE 65, 1 from 15 December 1983
—— BVerfGE 76, 1 from 12 May 1987
—— BVerfGE 86, 1 from 25 March 1992

—— BVerfGE 115, 320 from 4 April 2006

Top of page

Notes

1 Lako je zamisliti treću tezu koja tvrdi da je veza između ustavnih prava i proporcionalnosti nemoguća. Ta teza neće biti razmatrana na ovom mjestu.

2 Vidjeti Alexy (2002a: 47–49).

3 Alexy (2002a: 47).

4 Vidjeti, na primjer: Beatty (2004); Stone Sweet & Mathews (2008).

5 Odluke Federalnog ustavnog suda (Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts; u daljem tekstu: BVerfGE) 55, 159 (166).

6 BVerfGE 55, 159 (167).

7 BVerfGE 55, 159 (166).

8 Princip nužnosti pretpostavlja indiferentnost prema svim drugim principima ili ciljevima u vezi s kojima se postavlja pitanje o tome da li treba izabrati sredstvo koje intenzivnije ili manje intenzivno vrši interferenciju. Postoji li, ipak, treći princip ili cilj, P3, na koji se prihvatanje sredstava koja manje interferiraju sa P2 negativno odražava, onda slučaj ne može biti odlučen na osnovu razmatranja koja se tiču Pareto efikasnosti. Kada su troškovi neizbježni, balansiranje postaje neophodno.

9 BVerfGE 53, 135 (146).

10 Alexy (2002a: 102).

11 Alexy (2003: 433–448); Alexy (2007a: 9–27).

12 Alexy (2002a: 97–99).

13 O tom pitanju vidi Alexy (2007a: 20–23).

14 Alexy (2002a: 53–54).

15 Alexy (2002a: 408, 410–414).

16 O tom pitanju pogledati: Böckenförde (1991: 188–190).

17 U Alexy (1989: 221–230), predstavio sam Formulu supsumcije kao jedinu osnovnu formu argumenta. U Alexy (2003: 443–448), dodao sam mu Formulu težine kao drugu osnovnu formu argumenta. Konačno, u Alexy (2010b: 17–18), pokušao sam da zatvorim sistem dodavanjem trećeg osnovnog argumenta iz analogije ili poređenja slučajeva. Tri osnovna argumenta formiraju svaki za sebe vezu s pojmovima pravila, principa i slučaja.

18 BVerfGE 86, 1 (11).

19 BVerfGE 86, 1 (10).

20 BVerfGE 86, 1 (11).

21 BVerfGE 86, 1 (12).

22 BVerfGE 86, 1 (13).

23 BVerfGE 86, 1 (13).

24 BVerfGE 86, 1 (13).

25 Alexy (2002a: 66).

26 Borowski (2007: 68–70).

27 Möller (2007: 459).

28 Möller (2007: 459).

29 Möller (2007: 460).

30 Cakirakis (Tsakyrakis) prigovara analizi proporcionalnosti to da je “potpuno strana bilo kakvom moralnom rasuđivanju”; Tsakyrakis (2009: 474). To se ne odnosi na analizu koja je predstavljena ovdje. Naprotiv, slučaj je upravo suprotan.

31 Muler dalje tvrdi da mogu postojati slučajevi u kojima je balansiranje isključeno: Möller (2007: 460–461; 465–467). Iz perspektive teorije principa ti slučajevi mogu biti rekonstruisani ili kao slučajevi u kojima je apstraktna težina principa jednaka nuli, to jeste u slučajevima isključenih razloga, ili kao slučajevi u kojima je apstraktna težina principa beskonačna, što ima efekat kategoričkog ili apsolutnog ograničenja. O tom pitanju vidjeti: Alexy (2007b: 340–344).

32 Poscher (2007: 74).

33 Poscher (2007: 74).

34 Jestaedt (2012: ms. 28).

35 Jestaedt (2012: ms. 10).

36 Jestaedt (2012: ms. 10).

37 Jestaedt (2012: ms. 10).

38 Lerche (1997: 207).

39 Klement (2008: 761).

40 Jestaedt (2012: ms. 13).

41 Jestaedt (2012: ms. 13).

42 Primjer pozitivizacije proporcionalnosti jeste član 52 (1) (2) Povelje o osnovnim pravima Evropske unije.

43 O tom pitanju vidjeti: Alexy (2006: 17).

44 Alexy (2006: 18).

45 O tom pitanju vidjeti: Alexy (1996); Alexy (2006: 19–22).

46 Alexy (2010a: 173–174; 179).

47 Alexy (2002a: 83).

48 Alexy (2002a: 83–84).

49 BVerfGE 7, 377 (401).

50 BVerfGE 7, 377 (404-405).

51 O tom pitanju vidjeti “model pravila i principa” u: Alexy (2002a: 80–86).

52 Argument o dualnoj prirodi se može shvatiti kao rekonstrukcija teze Njemačnog federalnog ustavnog suda u onoj mjeri u kojoj princip proporcionalnosti izvire “u osnovi već iz prirode samih ustavnih prava” (‘im Grunde bereits aus dem Wesen der Grundrechte selbst’); BVerfGE 19, 342 (349); 65, 1 (44); 76, 1 (50-1).

53 Alexy (2002b: 35–39); Alexy (2010a: 168–172).

54 Vidjeti, na primjer: Habermas (1996: 259); Schlink (2001: 460).

55 Skoriji odgovor se može pronaći u: Alexy (2010c: 26–32).

56 Jestaedt (2012: ms. 18); vidjeti takođe Poscher (2007: 76); Somek (2006: 135–136).

57 Opravdanje o kojem je riječ može biti veoma razrađeno; vidjeti, na primjer odluku BVerfGE 115, 320 (347-57), u kojoj je opravdanje procjene intenziteta interferencije napisano na deset strana.

58 Alexy (2010c: 32).

59 Barak (2006: 173).

60 Često se ističe prigovor da su elementi koji su predstavljeni varijablama Formule težine nesamjerljivi. Vidjeti, na primjer: Alder (2006: 717–718). Odgovor na to jeste da je samjerljivost na procjenama s obje strane balansa prepoznata s uobičajenog stanovišta, rječju, sa stanovišta ustava. Iz te perspektive, “nesamjerljivost” nije ništa do nesaglasnost; vidjeti: Alexy (2007a: 18).

Top of page

List of illustrations

URL http://revus.revues.org/docannexe/image/2814/img-1.png
File image/png, 2.5k
Top of page

References

Bibliographical reference

Robert Alexy, « Ustavna prava i proporcionalnost », Revus, 22 | 2014, 35–50.

Electronic reference

Robert Alexy, « Ustavna prava i proporcionalnost », Revus [Online], 22 | 2014, Online since 10 June 2016, connection on 19 October 2017. URL : http://revus.revues.org/2814 ; DOI : 10.4000/revus.2814

Top of page

About the author

Robert Alexy

Profesor na Univerzitetu Kristijan-Albreht u Kilu, Njemačka

   Prof. dr. dr. h.c. mult. Robert Alexy
Christian-Albrechts-Universität zu Kiel
Juristisches Seminar
Olshausenstr. 40
24118 Kiel
Germany

E-mail: alexy@law.uni-kiel.de

Top of page

Copyright

All rights reserved

Top of page
  • Revues.org